Historia

Centralne Laboratorium Agroekologiczne ma ponad czterdziestoletnią historię. Organizatorem i pierwszym kierownikiem Laboratorium został prof. dr hab. Janusz Wierciński, który sprawował swoją funkcję na stanowisku do 30.09. 2004 roku. Po przejściu prof. Wiercińskiego na emeryturę funkcję kierownika powierzono dr Radosławowi Kowalskiemu.

Nowy kierownik  Laboratorium sukcesywnie poszerza zakres usługowy jednostki uczelnianej, dostosowując w ten sposób profil działalności do wymagań klientów. Jednocześnie osobiste zaangażowanie  oraz upór dr Kowalskiego zaowocował dofinansowaniem Laboratorium w ramach projektu „Wyposażenie Centralnego Laboratorium Agroekologicznego Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie”. Laboratorium zmieniło swoją siedzibę na nowoczesne pomieszczenia Lubelskiego Parku Naukowo-Technologicznego. Wartość całkowita projektu: 20 624 643,28 PLN. Poziom dofinansowania z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego:17 693 641,84 PLN. Projekt Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie „Wyposażenie Centralnego Laboratorium Agroekologicznego UP w Lublinie” został wyróżniony w grupie najlepszych projektów w kategorii „Infrastruktura szkolnictwa wyższego”. Poniżej przedstawiono fragment wspomnień Prof. dr hab. Janusza Wiercińskiego.

W dniu 20 lutego 1969 r. niżej podpisany, wtedy jeszcze jako adiunkt Katedry Biochemii przy Wydziale Medycyny Weterynaryjnej, otrzymał od ówczesnego Rektora Uczelni – prof. dr hab. Ewalda Sasimowskiego – pismo przenoszące go do Centralnego Laboratorium Aparaturowego.

Można uznać, że jest to także data powołania Laboratorium w strukturze jednostek uczelnianych, chociażby z tego względu, że brak jest innego formalnego powołania tej jednostki międzywydziałowej. Zatem w roku 2004 minęła już 35 rocznica powstania CLA. Okoliczność ta stanowi dobrą okazję do przypomnienia ważniejszych faktów z dziejów Centralnego Laboratorium i podsumowań, które mogą mieć znaczenie dla jego najbliższej przyszłości.

Rok 1970

Do kilku, przyznanych wtedy Laboratorium pustych pomieszczeń mieszczących się w gmachu Zootechniki zostały ściągnięte pierwsze aparaty, sprowadzone wcześniej przez różne Katedry na konto już wcześniej projektowanego Centralnego Laboratorium. Były to: liofilizator HVG-1 (prod. d. NRD), dezintegrator ultradźwiękowy (kraj.) oraz chromatograf gazowy N-502 (kraj.). Rok potem trafia tą samą drogą spektrofotometr pracujący w zakresie podczerwieni Spektromom 2000 (MOM-Węgry). Aparat ten stanowił wyposażenie Laboratorium jeszcze w roku ubiegłym.

Lata 1973-1976

Do roku 1980 – głównie w latach 1973-1976 – niewysokich sumy dewizowe przyznawane uczelni na zakupy aparaturowe z krajów Europy Zachodniej były niemal w całości przeznaczane dla potrzeb Centralnego Laboratorium. W tym okresie zdobyło ono większość typowych jednostek instrumentalnych, jakimi rozporządza i w chwili obecnej. Kilka z nich było podówczas pierwszymi i jedynymi w lubelskim ośrodku naukowym (np. spektrofotometr absorpcji atomowej, analizator aminokwasów, analizator białka). Dzięki sprowadzonemu w tych latach wyposażeniu CLA w ogromnym stopniu wyeliminowało w Uczelni wiele trudności spotykanych przy:

  • oznaczaniu biologicznie ważnych składników mineralnych roślin i tkanek zwierzęcych;
  • badaniach oraz pomiarach fluorymetrycznych i spektrofotometrycznych w nadfiolecie, zakresie widzialnym i podczerwieni;
  • izolacji, oczyszczaniu i oznaczaniu białek, w tym także enzymów;
  • analizie aminokwasów hydrolizatów białkowych.

Umożliwiło poza tym prowadzenie badań za pomocą niestosowanych dotychczas w uczelnianych pracowniach technik i metod badawczych:

  • ultrawirowania preparatywnego;
  • densytometrycznego oznaczania frakcji chromatograficznych i elektroforetycznych;
  • zabezpieczaniu i zagęszczaniu materiału biologicznego na drodze liofilizacji;
  • rozdziału i oznaczaniu składników złożonych mieszanin materiału biologicznego metodą chromatografii gazowej;
  • badania ultrastruktury materiału biologicznego mikroskopów użyciem mikroskopów elektronowych – transmisyjnego i skaningowego.

Lata 1981-1989

W latach 1981-1989 wyposażenie Uczelni w poważniejszą aparaturę, importowaną z krajów Europy Zachodniej pogorszyło się katastrofalnie, podobnie jak i w innych ośrodkach naukowych kraju. W tym okresie do Laboratorium z tego obszaru trafił tylko aparat do suszenia w punkcie krytycznym ułatwiający przygotowywanie preparatów do mikroskopii skaningowej. Przed niemal całkowitym zatrzymaniem dopływu aparatury do Laboratorium – co groziło jego powolnej degradacji – ratuje powzięta w owym czasie decyzja władz gospodarczych kraju o likwidacji dotychczasowych limitów dewizowych ograniczających zakupy aparatury w krajach dawnego, tzw. obozu socjalistycznego.

Sprowadzana z tych państw aparatura okazywała się jednak w wysokim stopniu zawodna, głównie z uwagi na jakość materiałów użytych do jej produkcji. Trudności związane z wykorzystaniem tej aparatury pogłębiały braki części zamiennych i wielomiesięczne oczekiwania na przyjazd służb serwisowych. Większość spraw związanych z jej naprawami spadało wówczas na personel Laboratorium.

Lata 90-te

Możliwości zdobywania lepszej aparatury przez Laboratorium poprawiają się wyraźnie dopiero w roku 1990 i w latach następnych. W tym okresie sprowadzono nowy typ aparatu – Sox-Tec HT-6 (Tecator) – ułatwiający, przyspieszający proces oznaczania tłuszczu surowego w analizowanych próbach, a także bezpieczniejszy w obsłudze. Powstaje również możliwość wymiany pięciu już całkowicie – fizycznie i moralnie – zużytych innych jednostek aparaturowych (analizator białka, chromatograf gazowy, spektrofotometr absorpcji atomowej, ultramikrotom, licznik promieniowania gamma), na wykorzystanie których notowano największe zapotrzebowanie. Należy przy tym podkreślić, że w początkach organizacji Laboratorium, sprowadzana była i jest nadal typowa aparatura, seryjnie produkowana, służącą w większości przypadków do usprawniania analizy chemicznych składników gleb, roślin i produktów pochodzenia zwierzęcego. Nie jest to w żadnym przypadku aparatura unikalna lub prototypowa. Ulokowana jest ona w 10 pomieszczeniach Collegium Zootechnicum, 4 pomieszczeniach gmachu Collegium Veterinarium oraz 3 pomieszczeniach Hali Wegetacyjnej.

Aparat Rok
zakupu
Wartość w n.zła
Ultrawirówka VAC 601 (Janetzki) 1972 38 641,93
Chromatograf cieczowy niskociśnieniowy (LKB) 1973 17 617,76
Densytometr uniwersalny TLD-100 (Vitatron) 1973 24 357,60
Mikroskop elektronowy transmisyjny BS-500 (Tesla) 1975 93 529,26
Analizator jonowy 901 (Orion) 1979 6 119,02
Mikroskop elektronowy skaningowy, BS-300 (Tesla) 1983 123 658,27
Napylarka sputronowa (Sp. Rzemieśln., kraj) 1985 8 400,35
Mikroskop optyczny Jenaval-Contrast (Zeiss-Jena) 1985 44 515,10
Spektrofotometr UV-VIS „Specord M-40″
(Zeiss-Jena)
1988 57 517,08
Aparat do suszenia w pkt. krytycznym (Balzers) 1988 20 354,63
Analizator aminokwasów 339 M (Mikrotechna) 1989 26 229,39
Analizator białka (Tecator) 1990 56 836,08
Mineralizator
do w/w analizatora (Tecator)
1990 19 725,35
Soxtec HT-6 (Tecator) 1990 33 164,01
Mikrotom „Vibratom 2000″ (Oxford) 1991 25 953,36
Osmometr A-299
(Knauer)
1991 7 285,86
Młyn lababorator. „CemoTec” (Tecator) 1991 5 957,30
Chromatograf gazowy „GC 601″ (Unicam) 1993 68 478,43
Spektrofotometr ASA „Solaar 939″ (Unicam) 1993 156 113,62
Dejonizator wody „KB 55 22D” (Cobrabid) 1995 4 758,00
Ultramikrotom „Ultracut S-53 (Reichert) 1995 88 712,62
Licznik promieniowania gamma Cobra II (Packard) 1995 62 488,00
Analizator rtęci „AMA-254″ (Altec) 1997 61 085,24
Analizator aminokwasów „Gold-Nouveau” (Becman) 1997 142 971,78
Voltamperometr. analizator śladów (Metrohm) 1998 79 393,77
Chromatograf cieczowy HPLC (Kontron) 1998 139 840,00
Spektrofluorymetr „SFM 25″ (Kontron) 1998 73 720,00
Liofilizator laboratoryjny „FreeZone6L” (Labconco) 1998 63 321,42
Mikroskop stereoskopowy 3X12 (Olympus) 1999 79 708,00
Analizator obrazu do w/w mikroskopu (Olympus) 1999 51 622,00
Densytometr skanerowy „GS 710″ (Bio-Rad) 1999 66 284,57
Spektrofotometr ASA „SpectrAA 880Z” (Varian) 2000 273 479,02
Generator wodoru „UHP-40H” (Domnick-Hunter) 2001 36 000,00
Licznik promieniowania beta (Packard) 2001 141 614,00
Chromatograf gazowy z detektorem masowym (Varian) 2004 390 000,00

Warunki lokalowe i kadrowe Uczelni w chwili powoływania i w pierwszych latach istnienia Centralnego Laboratorium zadecydowały, że zakres jego działalności usługowej musiał się ograniczyć – generalnie rzecz biorąc – do etapu badań i pomiarów ściśle aparaturowych, tzn. do końcowego etapu instrumentalnego, a nie obejmował pełnego procesu analitycznego od momentu pobrania próby do przekazania zinterpretowanych wyników. Całe postępowanie przygotowawcze prób przed pomiarem aparaturowym postanowiono pozostawić pracownikom zakładów, katedr, instytutów uczelnianych. Jak się potem miało okazać, przejęcie przez tych pracowników najbardziej pracochłonnego w analizie chemicznej etapu przygotowawczego prób (wąskiego jej gardła) doprowadziło do zwiększenia liczby przeprowadzanych pomiarów, a także wzrostu stopnia wykorzystania aparatury. Stało się to możliwe dzięki wyzyskaniu nie tylko olbrzymiego zaplecza pracowników technicznych tych jednostek organizacyjnych, lecz także ich sprzętu i powierzchni laboratoryjnej.

Rok Wartość posiadanej aparatury, w
tyś. zł
Liczba pracow-ników (etaty) Wartość wykonanych prac
usługowych w tyś. zł
Godziny pracy aparatów Liczba wykonanych pomiarów Liczba opublikowanych prac nauk.
bad.
1970 67 2 121 2
1971 695 3 1656 2
1972 1019 4 4589 6
1973 2432 5 186,5 2650 21788 5
1974 4397 6 393,2 5733 28431 2
1975 6787 8 621,8 9575 33767 4
1976 7371 8 941,7 10183 40844 2
1977 8832 10 1382,78 11711 70385 4 + wzór uż.
1978 10076 11 1683,3 12109 62707 2 + patent
1979 10230 11 2469,7 12696 74301 7
1980 12264 11 2847,4 11006 77126 2
1981 12908,6 11 1172,1 8844 45548 5
1982 12908,6 11 2260,87 7394 53555 8
1983 32159,5 11 2822,77 7094 54408 2 + wzór uż.
1984 32785 11 2882,7 7650 52126 3 + patent +
skrypt
1985 39796 11 3398,2 8055 53554 3
1986 39016 11 6455,443 7563 54721 4
1987 52000 11 7328,311 8051 61500 3
1988 82000 11 7750,02 5098 53707 4
1989 1200000 12 174945 7431 61857 4
1990 3491000 13 416493,8 7017 65000 1 + skrypt
1991 3884000 13 420504 6850 54600 2
1992 3884000 13 328043b 6336 36960 2
1993 5100000 11 220700 5120 24900 2
1994 5100000 13 526254,1 7957 33207 2 + skrypt
1995a 660 12,5 71004 9636 34100 2
1996 1148,978 12,5/td> 152,165 9732 35173 2
1997 1225,05 12,5 142,720 8719 34644 2
1998 1518 12,5 176,595 9693 34209 3
1999 1715,615 12,5 162,745 10191 33452 4 + skrypt
2000 2021,839 12,5 75,007c 11222 48766 4
2001 2021,839 13,5 81,116 19457 40257 5
2002 2199,453 13,5 123,747 14966 39585 8
2003 2199,453 14 159,663 11854 39288 7
2004 2589,453 14 97,742d 8149d 29890d 6 + skrypt

Dane w powyższej tabeli wskazują w pierwszym rzędzie na dosyć znaczny stopień wykorzystania posiadanej aparatury. Stopień ten zmieniał się wprawdzie wraz z wiekiem aparatury i aktualnymi potrzebami analitycznymi, ale jest zawsze zauważalnie wyższy niż większości aparatury znajdującej się w wyposażeniu innych jednostek uczelnianych. Ogólnie rzecz biorąc, aparatura starsza, gromadzona w latach 70. i 80. XX w. używana jest – poza analizatorem aminokwasów – w niewielkim zakresie – od ułamka procenta do 30 proc. Stopień wykorzystania nowszej aparatury waha się od około 60 do stu kilkudziesięciu procent (praca w II zmianach). CLA dokonało ponad półtora miliona różnego rodzaju rejestrowanych(!) pomiarów w ciągu ponad 294 tyś. godzin.

Pracownicy

Każdą instytucję tworzą głównie ludzie. Centralne Laboratorium Agroekologiczne miało do nich szczęście i dzięki nim z roku na rok umacniało swą pozycję. W początkach jego organizacji, gdy działalność była oparta na zawodnej aparaturze, przetrwało dzięki takim pracownikom, jak mgr Andrzej Szewczuk, mgr Andrzej Król, mgr Elżbieta Krupa. Pierwsi dwaj odeszli z pracy w CLA w latach 80. Mgr Elżbieta Krupa otwierała historię Laboratorium i doczekała – przed odejściem na emeryturę – do 35. rocznicy jego powstania.

Wypada tez wymienić pozostałych, którzy przewinęli się przez Laboratorium w ciągu całej jego historii i mają w jego dorobku swój udział. Są to (chronologicznie): mgr Maria Płanik, mgr Lech Majczak, Alina Osińska, mgr Krystyna Pochwatko, Ewa Popiołek-Kaczmarska, Jadwiga Księżycka, mgr Anna Koczwarska, mgr Adam Łukasz, lek. wet. Mirosław Łańcut, Tomasz Kępowicz, mgr Andrzej Gołąb, dr Andrzej Krupiński, mgr Hanna Witkowska, dr Józef Zając, inż. Monika Skorupska.

W roku akademickim 2003/2004 Laboratorium zatrudniało 12 pracowników naukowo-technicznych i inżynieryjno-technicznych oraz 1 pracownika na stanowisku naukowo-dydaktycznym. Liczba ta nie zmienia się w zasadzie od 1978 r. Dwa etaty (2,5 w latach 1995-2002), jakie przyznano nam w roku 1990 przejęła organizowana w tym czasie Pracownia Badań Środowiskowych. Pracownia ta prowadzi w ograniczonym tylko stopniu działalność usługową, zajmując się głównie oznaczaniem czynników szkodliwych dla zdrowia spotykanych na stanowiskach pracy w uczelni. Znaczna część zatrudnionych w Laboratorium pracowników technicznych odbyła przeszkolenie w krajowych ośrodkach naukowych, specjalizujšcych się w zakresie poszczególnych metod instrumentalnych, a jeden z nich w Cambridge. Większość pracowników ma poza sobą kilkunastoletnią, a ośmiu ponad 20-letnią praktykę w określonej technice instrumentalnej i można ich uważać za dobrych lub wyróżniających się specjalistów.

Niektórzy z nich są znani i cenieni nie tylko w środowisku lubelskim (mgr Janusz Matusiewicz – specjalista w zakresie transmisyjnej mikroskopii. Obecnie strukturę CLA tworzy pięć pracowni: metod chromatograficznych (dr Radosław Kowalski, mgr Maria Mendza, mgr Marek Szlachta), metod spektrofotometrycznych (mgr Anna Pluta, mgr Anna Kornijów, mgr Anna Wierbol, mgr Maria Wróbel), mikroskopii elektronowej (mgr Janusz Matusiewicz, inż. Marek Wróbel), izotopowa (mgr Robert Cholewiński), badań środowiskowych (mgr Andrzej Kucharski, mgr Ludmiła Zamielska).

Prace własne

Poza pomiarami i metodyczną oceną uzyskiwanych wyników, pracownicy Laboratorium stawiają sobie obowiązek prowadzenia prac własnych nad doskonaleniem nowoczesnych metod badawczych, popularyzację tych metod oraz kształcenie specjalistów instrumentalnych technik analitycznych. W okresie lat 1970-2004 pracownicy nasi byli autorami lub współautorami 129 publikacji prac naukowych i naukowo-badawczych, 49 doniesień zjazdowych, 2 patentów, 2 wzorów użytkowych i 5 skryptów. Tematyka większości tych prac była zgodna z zakresem działania Laboratorium i dotyczyła ujednolicania, względnie opracowywania nowych metod oznaczania składników mineralnych, aminokwasów, białek, tłuszczów, cukrowców, roślinnych substancji biologicznie czynnych z grupy metabolitów wtórnych.

Pracownie nasze są miejscem ćwiczeń studentów Oddziału Technologii Żywności i Żywienia Człowieka, Wydziału Medycyny Weterynaryjnej, Biologii i Hodowli Zwierząt, a także studentów Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi UMCS.

Personel Laboratorium swoją wiedzę i doświadczenie stara się przekazywać innym. Rokrocznie podejmowani są w CLA pracownicy z jednostek uczelnianych lub ośrodków spoza AR. Czterokrotnie byli to stypendyści zagraniczni naszego kraju. Nie liczymy i nie notujemy wielu udzielanych porad metodycznych, podobnie jak codziennych różnorodnych konsultacji, dotyczących aparatury i analiz chemicznych. Nie można także nie docenić korzystnie oddziałującej roli Centralnego Laboratorium na podnoszenie ogólnej wiedzy pracowników uczelni o aparaturze i instrumentalnych metodach analitycznych.

Przez 35 lat CLA stało się jednostką nieźle wyposażoną w nowoczesną aparaturę, zatrudniającą kilkunastu przygotowanych do jej obsługi specjalistów i mogącą sprostać wielu potrzebom analitycznym zakładów, katedr, instytutów uczelnianych.

O losach CLA w najbliższych latach zadecyduje poziom przeznaczanych na jego wyposażenie środków. Powinny one wystarczyć nie tylko na wymianę zużywającej się aparatury, lecz również na sprowadzenie jej nowych typów, umożliwiających eliminację szeregu niepokonanych dotąd trudności analitycznych. Nadal istnieje pilna potrzeba oznaczania w dużych seriach różnorodnych prób takich składników, jak: fosfor, różne postacie związków azotowych, pozostałości środków ochrony roślin, witaminy, aminy biogenne i inne biologicznie ważne połączenia organiczne. Oznaczenia te można realizować za pomocą analizatorów przepływowych, z większą liczba wysokosprawnych chromatografów cieczowych i gazowych, elektroforezerów kapilarnych.

Za rok lub dwa prawdopodobnie przestanie się honorować wyniki naszych analiz, jeżeli nie nabędziemy odpowiednich certyfikatów, stosownie do międzynarodowych norm ISO. Warunkiem ich zdobycia jest przeszkolenie personelu i wprowadzenie systemu wewnętrznej kontroli jakości pracy, opartego na odpowiedniej aparaturze, wzorcach, materiałach referencyjnych, kontroli międzylaboratoryjnej itd. Zdobycie takich certyfikatów w obecnych warunkach lokalowych i wyposażenia będzie niezmiernie trudne, ale możliwe przy poparciu władz Uczelni, z jakim ostatnio się spotykamy. Dzięki nim w roku bieżącym Laboratorium wzbogaciło się o chromatograf gazowy wyposażonego w spektrometr masowy. Rektor przyznał Laboratorium etat pracownika naukowego, który odciążony od absorbujących czynności usługowych będzie mógł zająć się niezwłocznym wprowadzaniem najnowszych osiągnięć analizy chemicznej do praktyki, stosownie do zgłaszanych potrzeb oraz organizacją tych wszystkich poczynań, jakich wymagać będzie proces zdobycia i utrzymania certyfikatów. Laboratorium poczyniło już w tym kierunku pierwsze kroki i przeszkoliło na wstępnym kursie dwóch pracowników. Dalsze poczynania mają być skoordynowane centralnie w Uczelni, jako że takie same wymagania dotyczyć będą laboratoriów we wszystkich jej jednostkach.

Objęcie od 1 października 2004 r. kierownictwa przez młodego i energicznego dr. Radosława Kowalskiego gwarantuje przy poparciu władz AR dobrą przyszłość Laboratorium.

Prof. dr hab. Janusz Wierciński
organizator i kierownik Laboratorium w latach 1969-2004

a – po przecenie w grudniu 1995 r
b – początek liczenia usług płatnych wg kosztów zużytych materiałów i amortyzacji aparatury
c – koszty liczone jedynie zużytymi materiałami
d – wartości zmniejszone z uwagi na przeprowadzenie remontu pomieszczeń

* Tekst opracowano na podstawie „Księgi pamiątkowej 50-lecie Akademii Rolniczej w Lublinie” pod redakcją Ewy Zawadzkiej-Mazurek i Ewy Różyckiej